Ewa Partum: Contemplating Art, Contemplating Love

Ewa Partum (ur. 1945) obchodzi 80. urodziny i 60-lecie twórczości. W realiach socjalistycznej Polski oraz konserwatywnego, katolickiego społeczeństwa świadomie podkreślała, że jej sztuka jest głosem kobiety. Konfrontowała się z męskocentryczną neoawangardą, tworząc ucieleśniony konceptualizm i rozwijając poezję wizualną jako narzędzie krytyki ról oraz pozycji kobiet w świecie sztuki. Jej działania wykraczały poza instytucje, obejmując przestrzeń publiczną. Znakiem rozpoznawczym uczyniła odcisk uszminkowanych ust, a nagie ciało stanowiło medium konfrontacji z władzą. Prowadziła w Łodzi galerię Adres – ważne miejsce dla mail artu i antyinstytucjonalnego dyskursu – oraz dialogowała z Fluxusem. Tytuł wystawy, zaczerpnięty z prac artystki, podkreśla nierozerwalny związek sztuki z cielesnością, zmysłowością i  miłością.

Wystawa ma na celu kontekstualizację twórczości Partum – zarówno w odniesieniu do jej współczesnych (Joseph Beuys, George Maciunas, Katalin Ladik, VALIE EXPORT), jak i artystek oraz artystów dzisiaj rozwijających strategie feministycznej rebelii przez nią zapoczątkowane (Iwona Demko, Monika Drożyńska, Joanna Pawlik). Główne wątki to między innymi ciało, dotyk, odcisk, głos jako medium cielesne i polityczne, krytyka patriarchatu, écriture féminine, zaangażowanie społeczne oraz nieprzejrzystość komunikacji.

Ewa Partum

Urodzona w 1945 roku w Grodzisku Mazowieckim. Jest jedną z najważniejszych i najodważniejszych artystek konceptualnych i feministycznych drugiej połowy XX wieku. Od końca lat 60. Partum rozwijała własny język artystyczny, który od samego początku był głęboko polityczny, emancypacyjny i krytyczny w stosunku do władzy, systemu oraz patriarchalnych struktur sztuki i społeczeństwa. Jej prace, działania w przestrzeni publicznej i performanse nie tylko podważały artystyczne kanony, lecz również kwestionowały społeczne normy dotyczące kobiecości, ciała i wolności.

Wczesne lata i początki artystyczne
Partum rozpoczęła studia artystyczne w Łodzi (1963–1965), a następnie w Warszawie (1965–1970), gdzie już w pracy dyplomowej połączyła malarstwo z poezją konceptualną. Jej wczesne zainteresowanie językiem i komunikacją prowadziło ją do działań, które rozbijały język jako narzędzie władzy i kontroli. Już od 1969 roku badała strukturę znaków i znaczeń, a jej prace eksplorowały relacje między tekstem, obrazem i ciałem. Artystka – w kontrze do dominujących męskocentrycznych dyskursów konceptualizmu – rozwinęła konceptualizm ucieleśniony, aktywując zmysł dotyku i odcisk ciała. Podkreślała, że jej problem jest problemem kobiety, mówiąc w pierwszej osobie i akcentując swoją płeć.

Legalność przestrzeni (Łódź, 1971) – krytyczna interwencja w przestrzeni publicznej
Jednym z najważniejszych wczesnych działań Partum była instalacja Legalność przestrzeni z 1971 roku, zrealizowana na Placu Wolności w Łodzi. Artystka ustawiła tam gęstą sieć tablic zakazów i nakazów – zarówno prawdziwych znaków drogowych, jak i tych, które sama stworzyła, z absurdalnymi treściami, na przykład „Zabrania się zabraniać”. Praca ta demaskowała mechanizmy władzy materializowane przez system znaków i reguł, pokazując, jak przestrzeń publiczna jest kontrolowana, a wolność interpretowana jest poprzez narzucone ramy. Partum mówiła wówczas, że chciała „wystąpić na ulicy i powiedzieć, że nie ma wolności, że jest władza przekazywana za pomocą znaków”.
To działanie jest jednym z najwcześniejszych przykładów sztuki publicznej w Polsce, w której artystka nie tylko, interweniując, ingerowała w miejski krajobraz, ale też ujęła przestrzeń jako pole politycznej dyskusji i konfliktu. Jej instalacja była formą krytyki instytucji i działań codziennych, które często uważane są za oczywiste i neutralne.

Galeria Adres i sztuka jako praktyka emancypacyjna
W latach 1971–1977 Partum prowadziła w Łodzi własną galerię Adres, która nie była typowym miejscem wystawienniczym, lecz przestrzenią wymiany myśli, dokumentacji, prowokacji i spekulacji artystycznej. Galeria ta, działając w ramach mail artu, stała się istotnym punktem wymiany artystycznej z siecią artystów konceptualnych i Fluxusu, umożliwiając partycypację w międzynarodowym dialogu krytycznym pomimo ograniczeń systemu.

Samoidentyfikacja – ciało, tożsamość, rebelia
W 1980 roku Partum zaprezentowała w Warszawie w Małej Galerii cykl Samoidentyfikacja, w którym kluczową rolę odegrało nagie ciało artystki w przestrzeni publicznej. W serii kolaży pojawiała się nago w różnych sytuacjach: pośród przechodniów, na przejściu dla pieszych, obok policjantki czy przed pałacem prezydenckim. Poprzez ten akt niedostosowania się do konwencjonalnych oczekiwań społecznych Partum stawiała pytania o prawo kobiety do własnej tożsamości, obecności w przestrzeni publicznej i do bycia podmiotem, a nie obiektem obserwacji.
Jej performanse często odwoływały się do koncepcji „ciała jako narzędzia myśli” – nagie ciało nie było tu erotyzowane, lecz używane jako znak, który konfrontował widza z jego własnymi uprzedzeniami. Partum nawet deklarowała, że będzie występować nago, dopóki kobiety nie osiągną równouprawnienia w świecie sztuki i poza nim.

Polityczne i społeczne tło działań
Działalność Partum w Polsce miała miejsce w kontekście wzrostu napięć społecznych, dyskusji po Marcu ’68 i późniejszych represji, w tym stanu wojennego. Jej prace – takie jak performans Hommage à Solidarity (1982) – łączyły feminizm z solidarnościową polityczną krytyką systemu. Występując nago, tworzyła medialne znaki i symbole solidarności, a jednocześnie komentowała ograniczenia wolności artystycznej i obywatelskiej.

Ost-West-Schatten – ciało i polityczna granica w Berlinie
Po uzyskaniu wizy Partum przeniosła się do Berlina Zachodniego, gdzie kontynuowała swoje działania w bardziej złożonym politycznie i kulturowo kontekście. W 1984 roku przygotowała projekt Ost-West-Schatten (Cień Wschodu–Zachodu) w ramach konkursu na temat muru berlińskiego. Stojąc nago w szpilkach przed murem berlińskim, trzymając literę „O” w lewej i „W” w prawej ręce, Partum wykorzystała swój cień jako narzędzie krytyki artystycznej – jej cień sunął po murze niczym wskazówka zegara słonecznego, przesuwając się od strony wschodu na zachód. To potężny, poetycki gest, który łączył ciało, czas, granicę polityczną i podział świata – a jednocześnie kwestionował tę granicę poprzez język, ciało i ciało jako język.

Dziedzictwo i znaczenie
Dziś Ewa Partum jest uznawana za prekursorkę sztuki feministycznej, body artu i sztuki konceptualnej w Polsce i Europie. Jej prace były pokazywane na wielu międzynarodowych wystawach, między innymi WACK Art and the Feminist Revolution (2007), a jej instalacje i dokumentacje performansów znajdują się w kolekcjach takich instytucji jak MoMA czy Tate Modern. Partum nie tylko łamała tabu związane z cielesnością, seksualnością i kobiecością, ale także rozwijała język sztuki jako narzędzie emancypacji, krytyki społecznej i politycznej oraz przestrzeń dialogu na temat władzy, tożsamości i wolności. Jej odwaga stała się manifestacją tego, jak sztuka może być formą działania politycznego, która nie tylko komentuje świat, lecz także go sprawczo przeobraża.